Auteur: Martijn Huisman
Leestijd: ca. 8 minuten
Inhoudsopgave:
• 1 Wat is schurft?
• 2 Hoe herken je schurft bij een wolf?
• 3 De gevolgen van een besmetting
• 4 Stadia van schurft
• 5 Hoe verspreidt schurft zich?
• 6 Wel of niet ingrijpen?
• 7 Wat betekent dit voor de wolf in Nederland?
• 8 Meer weten?
Soms wordt er in Nederland een wolf gezien die er opvallend kaal of verzwakt uitziet. De vacht is dun, er zijn kale plekken zichtbaar en het dier beweegt traag of onzeker. Dat is voor veel mensen een verontrustende aanblik, zeker als ze de wolf kennen als een sterk en zelfstandig roofdier. In veel van die gevallen gaat het om schurft, een huidziekte die van nature voorkomt bij wilde dieren. In dit artikel leggen we uit wat schurft is, hoe je het herkent en hoe de ziekte zich verspreidt.
Wat is schurft? ⇡
Schurft is een huidziekte die wordt veroorzaakt door een microscopisch kleine mijt: Sarcoptes scabiei. Deze mijt is ongeveer 0,2 tot 0,5 mm groot en kleiner dan een fijne zandkorrel. De mijt boort gangen in de huid van de gastheer, legt daar eieren, en voedt zich met weefsel en lichaamsvloeistoffen. Het lichaam van het aangetaste dier reageert hierop met hevige jeuk en ontsteking. De ziekte komt voor bij meer dan honderd soorten zoogdieren, van vossen en wolven tot mensen. Bij mensen heet dezelfde aandoening scabiës, al kan de dierlijke variant zich op mensen niet voortplanten. Een besmetting via een wild dier veroorzaakt hooguit tijdelijke jeuk en dooft vanzelf uit. Schurft is geen nieuwe of exotische ziekte. De parasiet is al eeuwenlang aanwezig in de Europese natuur en hoort bij het leven van wilde dieren. Ook wolven in onze buurlanden hebben ermee te maken.
Hoe herken je schurft bij een wolf? ⇡
Een wolf met schurft is vaak op het eerste gezicht te herkennen. De meest opvallende kenmerken zijn:
- Haaruitval, aanvankelijk op bepaalde plekken (flanken, staart, nek), later soms over het gehele lichaam
- Zichtbaar krabben of bijten aan de huid
- Korsten, roodheid of verdikking van de huid
- Een verzwakte, vermagerde verschijning
- Ongewoon gedrag: overdag actief, trage bewegingen, weinig schuwheid
- Kan de roedel moeilijk bijbenen en wordt vaker alleen gezien
De gevolgen van een besmetting ⇡
De ernst van de ziekte verschilt sterk per dier, en dat is een belangrijk gegeven. Schurft hoeft niet dodelijk te zijn. Wolven met een lichte infectie kunnen volledig herstellen zonder enige tussenkomst. Het immuunsysteem van een gezond, goed gevoed dier is in staat de mijtenbelasting onder controle te houden of zelfs volledig te elimineren. Spontaan herstel is dus mogelijk, en komt in de praktijk voor. Onderzoek in Duitsland laat zien dat slechts 1,46% van de natuurlijke sterfgevallen bij wolven direct aan schurft toe te schrijven is. Bij ernstige infecties ligt dat anders. Het aanhoudende krabben veroorzaakt open wonden die kunnen ontsteken door bacteriën, wat het immuunsysteem verder belast. Als de ziekte ver gevorderd is, met massale haaruitval, open wonden en zichtbare vermagering, is de kans op herstel klein. In zulke gevallen is verhongering of onderkoeling vaak de uiteindelijke doodsoorzaak, omdat het dier te verzwakt is om effectief te jagen of warmte vast te houden. De uitkomst hangt sterk af van hoe vroeg de infectie begon, hoe sterk het dier ervoor stond, en de omstandigheden van het seizoen.
Stadia van schurft ⇡
Hoe ernstig een infectie is, verschilt sterk per dier. Duitse onderzoekers onderscheiden in het onderzoek ‘2024 – Broschüre – Räude bei Wölfen‘ vijf categorieën om de ernst van schurft bij wolven in te delen. De indeling loopt van geen zichtbare symptomen tot volledig herstel, met drie stadia ertussen van oplopende ernst.
- Categorie 0: geen zichtbare symptomen, de vacht is normaal, dicht en gelijkmatig.
- Categorie 1 (licht): Eerste kale plek op de rug vlak boven de staartaanzet, en een vlekkerig gezicht. De vacht kan ruig en uitgedund zijn.
- Categorie 2 (matig): kale plekken op meer dan 10% maar minder dan 50% van het lichaam, vaak op de rug, benen, borst of hals.
- Categorie 3 (ernstig): meer dan 50% van het lichaam is kaal. De huid ziet er donkerder uit door verhoogde pigmentatie als gevolg van directe zonblootstelling.
- Categorie A (herstellend): de vacht groeit terug. De nieuwe vacht is korter en fijner dan normaal en kan worden verward met een nog actieve ernstige infectie.
Hoe verspreidt schurft zich? ⇡
De mijt verspreidt zich meestal via direct contact tussen dieren. Wolven leven in roedels met veel onderling contact, waardoor de parasiet zich binnen een roedel snel kán verspreiden. Daarnaast is ook besmetting via de omgeving mogelijk. Mijten kunnen korte tijd buiten een gastheer overleven, in een hol, op een rustplaats of in organisch materiaal. Afhankelijk van temperatuur en vochtigheid gaat het meestal om enkele dagen. Warme temperaturen verkorten die overlevingstijd verder, wat mede verklaart waarom schurft in de zomermaanden minder zichtbaar is. Een bos of natuurgebied blijft dus niet besmet nadat een wolf erdoorheen is gelopen. Onderzoek toont aan dat schurft in Europese gebieden veel voorkomt bij vossen, die daardoor een belangrijke rol spelen in de verspreiding van de mijt. Vossen komen in hoge dichtheden voor in Nederland en delen hun leefgebied met wolven. Onderzoek laat zelfs een sterke correlatie zien tussen het aantal schurftgevallen bij vossen en het aantal gevallen bij wolven in het daaropvolgende jaar. Voor hondeneigenaren die in wolvengebied wandelen is de kans op besmetting van hun hond minimaal. Besmetting vindt meestal plaats door direct contact met een dier dat besmet is, en dat is in de praktijk bij een aangelijnde hond vrijwel uitgesloten. Tevens, honden die een middel uit de isoxazolinegroep gebruiken, zoals Bravecto of NexGard, zijn beschermd tegen de schurftmijt.
Wel of niet ingrijpen? ⇡
In Nederland wordt bij natuurlijke ziekten zoals schurft meestal niet medisch ingegrepen bij wilde dieren. De belangrijkste redenen hiervoor zijn:
- Natuurlijke selectie: schurft speelt een rol in het gezond houden van de populatie. Dieren met een sterk immuunsysteem overleven en planten zich voort.
- Stress door vangst: het vangen of verdoven van een verzwakt dier kan door de stress fataal zijn.
- Geen controle over medicatie: via lokaas kan nooit worden gegarandeerd dat de juiste wolf de medicatie binnenkrijgt. De dosering klopt mogelijk niet en andere dieren kunnen het opeten.
- Risico op conditionering: een wolf die via lokaas wordt behandeld kan de menselijke geur gaan koppelen aan voedsel, wat leidt tot ongewenst gedrag.
- Risico op resistentie: ongecontroleerd gebruik van medicatie kan leiden tot mijten die resistent worden tegen de werkzame stoffen.
- Wettelijke kaders: het verspreiden van medicatie in de vrije natuur is in Nederland verboden zonder strikte ontheffing.
Alleen wanneer een ziek dier een direct gevaar vormt voor de openbare veiligheid, of wanneer sprake is van uitzichtloos lijden kán worden besloten om in te grijpen.
Wat betekent dit voor de wolf in Nederland? ⇡
Schurft komt voor bij wolven in Nederland. Het is geen theoretische mogelijkheid, maar een vastgesteld feit. Onderzoek laat zien dat genetische diversiteit medebepalend is voor hoe ernstig een wolf ziek wordt. In populaties met een lagere genetische diversiteit verloopt de ziekte gemiddeld zwaarder. Dat hoeft op zichzelf geen reden tot alarm te zijn: schurft hoort bij de natuur, en dat bij wilde wolfpopulaties hoort. Tegelijkertijd is het zinvol om waakzaam te zijn. Een wolf die er zichtbaar slecht aan toe is, vermagerd, met kale plekken, overdag actief op ongewone plaatsen, kan een dier zijn dat met schurft kampt. Zulke waarnemingen zijn waardevol en het is aan te raden ze te melden bij BIJ12, de organisatie die in Nederland verantwoordelijk is voor de wolfmonitoring. Schurft heeft bij ernstige infecties ook gedragsmatige gevolgen. Aangetaste wolven zijn minder effectief in de jacht, zoeken warmte op beschutte plekken en zijn vaker overdag actief. Dit kan betekenen dat ze vaker in de buurt van mensen of vee worden gesignaleerd. Het is dan ook belangrijk dergelijke waarnemingen goed te documenteren.
Meer weten? ⇡
Heeft u een wolf gezien die er ziek of verzwakt uitziet? Meld uw waarneming bij het wolvenmeldpunt van www.bij12.nl.
Onderzoek in Duitsland: https://www.lupus-institut.de/Veröffentlichungen/publikationen.html
-> 2024 Broschüre – Räude bei Wölfen (2,9 MiB)
Copyrights media:
Foto’s: © K.J.M.Fotografie/Kimberly van Deelen
Illustraties komen uit de broschüre © SCHLAUTMANN & STUBBE 2022.